Azərbaycanın artan geosiyasi rolu

 Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin geosiyasi əhəmiyyəti onların coğrafi mövqeyi, iqtisadi potensialı, nəqliyyat imkanları və beynəlxalq əməkdaşlıq əlaqələri ilə sıx bağlıdır. Qlobal iqtisadiyyatın yeni reallıqları, beynəlxalq ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi, enerji təhlükəsizliyi məsələləri və regionlararası əlaqələrin genişlənməsi dövlətlərin strateji mövqeyinə yeni məzmun qazandırır. Belə bir şəraitdə Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən Azərbaycan öz coğrafi üstünlüklərini iqtisadi, siyasi və diplomatik imkanlara çevirməyə çalışan ölkə kimi Avrasiya məkanında mühüm yer tutur. Prezident İlham Əliyevin 15 oktyabr 2026-cı ildə Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin əsas istiqamətlərini və ölkənin regionlararası əməkdaşlıqda oynadığı rolu ön plana çıxarır. Dövlət başçısı Azərbaycanın Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşdiyini, Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi rolunun getdikcə artdığını vurğulayıb. O, həmçinin ölkəmizin müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə əməkdaşlığının regional təhlükəsizlik sisteminin möhkəmlənməsinə töhfə verdiyini bildirib.

Azərbaycanın Avrasiya məkanındakı mövqeyi onun Şərqlə Qərb, eləcə də Şimal ilə Cənub arasında əlaqələrin inkişafında iştirak etməsinə imkan verir. Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən ölkəmiz Cənubi Qafqazın mühüm coğrafi mövqeyinə malik dövlətlərindən biridir. Bu mövqe Azərbaycanı regional nəqliyyat şəbəkələrinin, ticarət əlaqələrinin və iqtisadi əməkdaşlıq təşəbbüslərinin inkişafı baxımından əhəmiyyətli tərəfdaş kimi ön plana çıxarır. Lakin coğrafi mövqeyin özü avtomatik olaraq iqtisadi üstünlük yaratmır. Bu üstünlüyün real nəticələr verməsi üçün müasir infrastrukturun qurulması, nəqliyyat sistemlərinin əlaqələndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və beynəlxalq tərəfdaşlarla koordinasiyanın gücləndirilməsi vacibdir. Başqa sözlə, ölkənin coğrafi imkanları ardıcıl iqtisadi siyasət və səmərəli idarəetmə mexanizmləri ilə tamamlandıqda davamlı inkişaf mənbəyinə çevrilə bilər. Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri də məhz bu imkanları uzunmüddətli iqtisadi faydaya çevirməkdir. Ölkə tranzit daşımalarında iştirakını genişləndirməklə yanaşı, logistika xidmətlərinin inkişafına, regional ticarətin asanlaşdırılmasına və beynəlxalq təchizat zəncirlərində daha fəal iştiraka nail ola bilər. Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi yalnız xəritədəki yerləşmə ilə deyil, müxtəlif istiqamətlər arasında iqtisadi əlaqələri təşkil etmək və inkişaf etdirmək qabiliyyəti ilə müəyyənləşir.

Azərbaycanın Avrasiya məkanında birləşdirici rolunun digər mühüm istiqaməti enerji sahəsidir. Enerji resurslarının istehsalı, nəqli və tədarükü ölkələr arasında uzunmüddətli iqtisadi münasibətlərin qurulmasına şərait yaradır. Enerji təchizatının etibarlılığı isə həm istehsalçı, həm tranzit, həm də istehlakçı ölkələrin maraqlarına təsir göstərir. Azərbaycanın enerji sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığı ölkənin xarici iqtisadi əlaqələrinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu sahədə tərəfdaşlıqların inkişafı enerji bazarları arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə, infrastrukturun genişləndirilməsinə və iqtisadi münasibətlərin şaxələndirilməsinə imkan yaradır.

Enerji əməkdaşlığının uzunmüddətli səmərəliliyi isə infrastrukturun təhlükəsizliyindən, investisiya mühitindən, bazar tələblərindən və tərəfdaşlar arasında etimadın qorunmasından asılıdır. Buna görə də enerji layihələrinin iqtisadi əsaslandırılması, ekoloji amillərin nəzərə alınması və yeni texnologiyalara uyğunlaşma mühüm məsələlər olaraq qalır.

Azərbaycanın Avrasiya məkanında əlaqələndirici rolunun genişlənməsi üçün iqtisadi əməkdaşlığın yalnız enerji və tranzit sektorları ilə məhdudlaşmaması vacibdir. Ticarət, sənaye, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal iqtisadiyyat, turizm və xidmətlər sahəsində tərəfdaşlıqlar ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrini daha çoxşaxəli edə bilər. İkitərəfli münasibətlər konkret dövlətlərin qarşılıqlı maraqlarına uyğun layihələrin həyata keçirilməsinə imkan verir. Çoxtərəfli formatlar isə daha geniş coğrafiyanı əhatə edən təşəbbüslərin müzakirəsi, ortaq problemlərin həlli və müxtəlif ölkələrin resurslarının birləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycan üçün bu istiqamətdə əsas hədəflərdən biri beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin yerli istehsalın inkişafına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına və qeyri-neft sektorunun genişlənməsinə töhfə verməsini təmin etməkdir. Tranzit daşımalarının artması özlüyündə kifayət etmir; bu prosesin ölkə daxilində əlavə dəyər yaradan fəaliyyətlərlə əlaqələndirilməsi iqtisadi faydanı daha da genişləndirə bilər. Bunun üçün yerli müəssisələrin beynəlxalq təchizat zəncirlərinə qoşulması, peşəkar kadr hazırlığının gücləndirilməsi, innovasiyaların tətbiqi və kiçik və orta sahibkarlığın dəstəklənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, beynəlxalq bağlantılar yalnız xarici ticarətin deyil, həm də daxili iqtisadi inkişafın vasitəsinə çevrilə bilər.

Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz olmaq iqtisadi infrastrukturla yanaşı, siyasi və humanitar əlaqələrin inkişafını da tələb edir. Müxtəlif ölkələrlə diplomatik münasibətlərin qorunması, beynəlxalq platformalarda iştirak və qarşılıqlı maraqların müzakirəsi regional əməkdaşlığın institusional əsaslarını gücləndirir. Azərbaycanın AQEM çərçivəsində fəaliyyəti bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Asiya ölkələri arasında qarşılıqlı fəaliyyətin və etimadın təşviqinə yönəlmiş bu platforma regional məsələlərin müzakirəsi və əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması üçün dialoq məkanı yaradır. 2026-cı il Bakı Zirvə Görüşü çərçivəsində Azərbaycanın sədrliyinin 2028-ci ilədək uzadılması barədə qərarın qəbul edilməsi də ölkənin bu platformadakı fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün institusional zəmin formalaşdırır.

Humanitar münasibətlər isə dövlətlərarası əlaqələrin cəmiyyətlər səviyyəsində genişlənməsinə xidmət edir. Təhsil, elm, mədəniyyət və turizm sahələrində mübadilə xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirə, yeni əməkdaşlıq imkanları yarada bilər. Bu əlaqələr siyasi dialoqu tamamlayaraq dövlətlər arasında münasibətlərin daha geniş sosial əsaslar üzərində inkişafına kömək edir.

Nəqliyyat, enerji və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi regional təhlükəsizliklə də sıx bağlıdır. Etibarlı marşrutlar, sabit iqtisadi münasibətlər və davamlı siyasi dialoq dövlətlərin ortaq maraqlarını gücləndirə bilər. Bununla belə, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq təhlükəsizlik risklərini avtomatik aradan qaldırmır. İnfrastrukturun qorunması, beynəlxalq hüquqa hörmət, mübahisələrin dinc yollarla həlli və tərəfdaşlar arasında etimadın saxlanılması da vacibdir. Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlığının müxtəlif istiqamətləri bu amillərin qarşılıqlı əlaqədə nəzərdən keçirilməsinin əhəmiyyətini göstərir. Regional bağlantıların inkişafı yalnız iqtisadi fayda yaratmaq deyil, həm də dövlətlər arasında əməkdaşlığın davamlılığını dəstəkləmək baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi tezislər Azərbaycanın coğrafi mövqeyinin, beynəlxalq tərəfdaşlıqlarının və çoxşaxəli əməkdaşlığının Avrasiya məkanındakı rolunun formalaşmasında əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Azərbaycanın birləşdirici mərkəz kimi mövqeyinin gələcək inkişafı nəqliyyat infrastrukturunun modernləşdirilməsi, enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, humanitar əlaqələrin inkişafı və beynəlxalq dialoqun davamlılığından asılıdır. Coğrafi üstünlüyün real iqtisadi nəticələrə çevrilməsi üçün bu istiqamətlər arasında əlaqələndirilmiş siyasətin həyata keçirilməsi vacibdir.




Qasımov Səyavuş Kamran oğlu, Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent